Quy định về xét xử vụ án hình sự có người dưới 18 tuổi

Người chưa thành niên là một trong những chủ thể được nhà nước quan tâm và bảo vệ hàng đầu, bởi lẽ họ chính là thế hệ tiếp nối, là tương lai của quốc gia, dân tộc, do đó Quy định về xét xử vụ án hình sự có người dưới 18 tuổi mang ý nghĩa vô cùng quan trọng trong hệ thống tư pháp Việt Nam nói riêng và trong công cuộc bảo vệ quyền lợi của người dưới 18 tuổi nói chung. Trong bài viết hôm nay, Luật sư VCT sẽ cùng các bạn tìm hiểu nhé.

1. Quy định về thẩm quyền xét xử vụ án hình sự có người dưới 18 tuổi 

Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 đã quy định riêng một chương (Chương XXVIII) gồm có 18 Điều, từ Điều 413 đến Điều 430, về “Thủ tục tố tụng đối với người dưới 18 tuổi” nhằm để giải quyết những vụ án hình sự có liên quan đến người tham gia tố tụng là người chưa thành niên. Bên cạnh đó, Thông tư số 02/2018/TT-TANDTC ngày 21/9/2018 của Chánh án Tòa án nhân dân tối cao quy định về: “Quy định chi tiết việc xét xử vụ án hình sự có người tham gia tố tụng là người dưới 18 tuổi thuộc thẩm quyền của Tòa án gia đình và người chưa thành niên” (sau đây gọi tắt là Thông tư số 02) đã nhanh chóng được ban hành, xác định rõ thẩm quyền xét xử các vụ án hình sự của Tòa Gia đình và người chưa thành niên.

Về thẩm quyền xét xử các vụ án hình sự của Tòa Gia đình và người chưa thành niên, tại Điều 3 Thông tư này quy định Tòa Gia đình và người chưa thành niên có thẩm quyền xét xử các vụ án hình sự có bị cáo là người dưới 18 tuổi; vụ án hình sự có người bị hại là người dưới 18 tuổi bị tổn thương nghiêm trọng về tâm lý hoặc cần sự hỗ trợ về điều kiện sống, học tập do không có môi trường gia đình lành mạnh như những người dưới 18 tuổi khác.

Cũng theo Thông tư số 02/2018, các vụ án hình sự thuộc thẩm quyền của Tòa Gia đình và người chưa thành niên được chia thành hai hướng xét xử như sau:

• Tại Điều 4 Thông tư số 02/2018 quy định những vụ án hình sự thuộc thẩm quyền của Tòa Gia đình và người chưa thành niên xét xử tại Phòng xử án hình sự.
• Tại Điều 5 Thông tư số 02/2018 quy định những vụ án hình sự thuộc thẩm quyền của Tòa Gia đình và người chưa thành niên xét xử tại Phòng xét xử thân thiện.

Như vậy, đối với những vụ án thỏa mãn điều kiện là vụ án hình sự có bị cáo là người dưới 18 tuổi; vụ án hình sự có người bị hại là người dưới 18 tuổi bị tổn thương nghiêm trọng về tâm lý hoặc cần sự hỗ trợ về điều kiện sống, học tập do không có môi trường gia đình lành mạnh như những người dưới 18 tuổi khác, thì thuộc thẩm quyền của Tòa Gia đình và người chưa thành niên và tùy trường hợp cụ thể theo quy định sẽ xem xét xét xử tại Phòng xử án hình sự hay Phòng xét xử thân thiện.

2. Những vụ án hình sự nào có người tham gia tố tụng là người dưới 18 tuổi nhưng không thuộc thẩm quyền của Tòa Gia đình và người chưa thành niên?

Trong một số trường hợp, có những vụ án hình sự có người tham gia tố tụng là người dưới 18 tuổi nhưng không thuộc thẩm quyền của Tòa Gia đình và người chưa thành niên như là vụ án hình sự có bị hại là người dưới 18 tuổi nhưng chưa đến mức “tổn thương nghiêm trọng về tâm lý hoặc cần sự hỗ trợ về điều kiện sống, học tập do không có môi trường gia đình lành mạnh như những người dưới 18 tuổi khác”.

Bên cạnh đó, mặc dù tại Điều 2 Thông tư số 02/2018/TT-TANDTC đã có hướng dẫn thế nào là tổn thương nghiêm trọng về tâm lý hoặc cần sự hỗ trợ về điều kiện sống, học tập do không có môi trường gia đình lành mạnh như những người dưới 18 tuổi khác nhưng lại theo hướng còn rất mơ hồ khi liệt kê những điều kiện (như: mồ côi, cha mẹ ly hôn, hay bị bạo hành, có cha mẹ nghiện rượu, ma túy, vi phạm pháp luật…) và “dẫn đến” hậu quả nhất định (bị thiếu thốn về vật chất, tinh thần, không có nơi ở, bỏ học hoặc không được đi học như những người dưới 18 tuổi khác). Việc liệt kê một số trường hợp cụ thể như đã nêu, còn lại là quy định mở dẫn đến hạn chế và gây khó khăn trong thực tiễn xét xử, rất khó xác định được khi nào vụ án hình sự có bị hại là người dưới 18 tuổi sẽ thuộc thẩm quyền xét xử của Tòa Gia đình và người chưa thành niên.

3. Quy định về phân công người tiến hành tố tụng trong hoạt động xét xử.

Tại Điều 415 BLTTHS 2015 quy định người tiến hành tố tụng phải đáp ứng một trong các điều kiện, đã được đào tạo hoặc có kinh nghiệm trong công tác điều tra, truy tố, xét xử vụ án liên quan đến người dưới 18 tuổi, có hiểu biết cần thiết về tâm lý học, khoa học giáo dục đối với người dưới 18 tuổi. Bên cạnh đó, Điều 5 Thông tư liên tịch số 06/2018 về phối hợp thực hiện một số quy định của BLTTHS về thủ tục đối với người dưới 18 tuổi đã quy định chi tiết trong việc công tác phân công người có thẩm quyền tiến hành tố tụng như sau:

“Điều 5. Phân công người có thẩm quyền tiến hành tố tụng

1. Điều tra viên, Cán bộ điều tra, Kiểm sát viên, Thẩm phán khi được phân công tiến hành tố tụng đối với vụ án có người tham gia tố tụng là người dưới 18 tuổi phải có ít nhất một trong các điều kiện sau đây: 

a) Có kinh nghiệm khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử các vụ án liên quan đến người dưới 18 tuổi;

b) Đã được đào tạo, tập huấn, bồi dưỡng về kỹ năng giải quyết các vụ án hình sự có người tham gia tố tụng là người dưới 18 tuổi;

c) Đã được đào tạo, tập huấn, bồi dưỡng về tâm lý học, khoa học giáo dục đối với người dưới 18 tuổi.

2. Hội thẩm tham gia Hội đồng xét xử sơ thẩm vụ án có người tham gia tố tụng là người dưới 18 tuổi phải có người là giáo viên, cán bộ Đoàn thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh hoặc người có kinh nghiệm, hiểu biết tâm lý người dưới 18 tuổi.

Người có kinh nghiệm, hiểu biết tâm lý người dưới 18 tuổi là người có thâm niên công tác trong lĩnh vực tư pháp, quản lý, đào tạo, bảo vệ, chăm sóc và giáo dục người dưới 18 tuổi; người được đào tạo về giáo dục thanh, thiếu niên, nhi đồng hoặc những người khác có kinh nghiệm, hiểu biết tâm lý người dưới 18 tuổi.”

Quy định này là hoàn toàn hợp lý, phù hợp với các hướng dẫn của Liên hợp quốc về tư pháp người chưa thành niên cũng như những nguyên tắc hiến định của nước ta.

4. Quy định về xét xử.

4.1. Xét xử kín

Đối với quy định về xét xử, giai đoạn xét xử của Tòa Gia đình và người chưa thành niên được pháp luật quy định có những điểm đáng lưu ý và khác biệt so với xét xử vụ án hình sự thông thường.

• Theo quy định tại Điều 25 và khoản 2 Điều 423 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, Tòa án có thể lựa chọn hình thức xét xử kín để bảo vệ người dưới 18 tuổi. Tuy nhiên quy định này lại không phải là quy định bắt buộc phải thực hiện.
• Theo quy định tại Điều 7 Thông tư 02/2018/TT-TANDTC quy định về những vụ án thuộc thẩm quyền của Tòa Gia đình và người chưa thành niên xét xử tại Phòng xét xử thân thiện, “đối với những vụ án có người bị hại là người dưới 18 tuổi bị xâm hại tình dục, bị bạo hành hoặc bị mua bán thì Tòa án phải xét xử kín; đối với những vụ án khác có yêu cầu của người dưới 18 tuổi, người đại diện của họ hoặc để giữ bí mật đời tư, bảo vệ người dưới 18 tuổi thì Tòa án cũng có thể xét xử kín nhưng phải tuyên án công khai theo quy định tại Điều 327 của Bộ luật Tố tụng hình sự”  và “không xét xử lưu động đối với vụ án hình sự có người tham gia tố tụng là người dưới 18 tuổi”.

4.2. Phòng xét xử thân thiện

Căn cứ những vụ án hình sự thuộc thẩm quyền của Tòa Gia đình và người chưa thành niên được xét xử tại Phòng xét xử thân thiện được quy định tại Điều 5 Thông tư 02/2018 TT-TANDTC, quy định về phòng xử án phải được bố trí thân thiện tại điểm a khoản 1 Điều 7 Thông tư 02/2018 TT-TANDTC, Điều 6 Thông tư 01/2017/TT-TANDTC quy định về phòng xử án và giải quyết các vụ việc thuộc thẩm quyền của Tòa Gia đình và người chưa thành niên:

“Vị trí của những người tiến hành tố tụng, người tham gia tố tụng, người tham dự phiên tòa, phiên họp trong phòng xử án được bố trí trên cùng một mặt phẳng, sắp xếp theo hình thức bàn tròn; tường trong phòng xử án có màu xanh. Người dưới 18 tuổi tham gia tố tụng tại phiên tòa được ngồi cạnh người đại diện, người bào chữa, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ. Bàn, ghế trong phòng xử án được thiết kế theo kiểu dáng bàn, ghế văn phòng”.

Như vậy căn cứ quy định của pháp luật thì phòng xử án thân thiện là phòng xử án được “bố trí sao cho tạo điều kiện thoải mái nhất cho tâm lý của của người vị thành niên bị xét xử”.

4.3. Thời hạn xét xử

Điều 13 TTLT 06/2018 quy định về phối hợp giải quyết nhanh chóng, kịp thời vụ án, vụ việc có người bị hại dưới 18 tuổi bị xâm hại tình dục, bị bạo hành hoặc bị mua bán quy định:

“Đối với vụ án, vụ việc có người bị hại dưới 18 tuổi bị xâm hại tình dục, bị bạo hành hoặc bị mua bán thì cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải phối hợp chặt chẽ với nhau và phối hợp với cơ quan, tổ chức, cá nhân khác có liên quan ngay từ khi phát hiện nguồn tin về tội phạm; khẩn trương kiểm tra, xác minh, thu thập chứng cứ, khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử, bảo đảm giải quyết vụ án, vụ việc nhanh chóng, kịp thời, trong thời gian ngắn nhất.”

Việc quy định tiến trình giải quyết, xét xử vụ án hình sự của Tòa Gia đình và người chưa thành niên phải thực hiện nhanh chóng, kịp thời là vô cùng hợp lý. Bởi lẽ, nếu như thời hạn giải quyết những vụ án đặc biệt này được quy định giống với thời hạn giải quyết của các vụ án bình thường khác thì việc đảm bảo lợi ích hợp pháp tốt nhất cho người dưới 18 tuổi sẽ khó mà thực hiện được.

Qua bài viết trên có lẽ bạn đã hiểu thêm về “Quy định về xét xử vụ án hình sự có  người dưới 18 tuổi”. Hi vọng bài viết của chúng tôi sẽ cung cấp thông tin, kiến thức đến bạn đọc. Mọi thông tin chi tiết cần hỗ trợ pháp lý hoặc liên hệ làm việc xin vui lòng liên hệ trực tiếp với chúng tôi.