QUYỀN ĐIỀU HÀNH HẬU M&A: VÌ SAO THỎA THUẬN CỔ ĐÔNG LÀ CHƯA ĐỦ?

Sau khi hoàn tất một thương vụ mua bán, sáp nhập doanh nghiệp (M&A), thách thức lớn nhất đối với nhà đầu tư không chỉ dừng lại ở việc chuyển giao vốn hay quyền sở hữu, mà chính là quá trình tái cơ cấu doanh nghiệp. Tại Việt Nam, M&A ngày càng phát triển mạnh mẽ, cho thấy sức hút của thị trường, song song đó cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro. Đặc biệt, ở giai đoạn hậu M&A, các vấn đề về quản trị, nhân sự, tài chính và pháp lý thường phát sinh, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả của thương vụ. Trong bài viết này, Luật sư VCT sẽ chia sẻ cùng Quý độc giả những điểm cần lưu ý về quyền điều hành doanh nghiệp sau M&A cũng như một số vấn đề pháp lý trọng yếu, giúp các bên có sự chuẩn bị kỹ lưỡng nhằm giảm thiểu rủi ro và tối ưu hóa lợi ích.

Doanh nghiệp bước vào giai đoạn hậu M&A với nhiều thách thức phức tạp, trong đó quyền điều hành và cơ chế quản trị đóng vai trò trung tâm quyết định sự thành công hay thất bại của thương vụ. Quyền điều hành không chỉ gắn liền với việc thực hiện các quyết sách chiến lược, vận hành hoạt động thường nhật và quản lý tài chính – nhân sự, mà còn phản ánh sự phân bổ quyền lực giữa các bên tham gia. Thực tiễn cho thấy, nhà đầu tư thường mong muốn gia tăng quyền biểu quyết, sắp xếp nhân sự vào các vị trí lãnh đạo quan trọng như Chủ tịch Hội đồng quản trị, Tổng giám đốc hoặc thành viên Ban kiểm soát nhằm kiểm soát, chi phối trực tiếp quá trình hoạch định chính sách và định hướng phát triển. Tuy nhiên, sự dịch chuyển quyền lực này dễ làm phát sinh tranh chấp nội bộ, nhất là khi các bên có chiến lược kinh doanh, văn hóa doanh nghiệp và lợi ích khác biệt. Một khi tranh chấp xuất hiện, doanh nghiệp có thể đối diện với tình trạng quản trị theo lợi ích nhóm, thiếu minh bạch trong quá trình ra quyết định, thậm chí suy giảm niềm tin của cổ đông và đối tác, kéo theo những hệ lụy tiêu cực về tài chính và hình ảnh thương hiệu.

Để khắc phục và hạn chế rủi ro, các bên cần thiết lập một cơ chế quản trị cân bằng, trong đó phân bổ quyền lực hợp lý, tránh tình trạng một bên chi phối tuyệt đối. Việc tăng cường hệ thống kiểm soát nội bộ, minh bạch hóa quy trình điều hành, đồng thời đảm bảo trách nhiệm giải trình của đội ngũ lãnh đạo là điều kiện tiên quyết để duy trì sự ổn định. Bên cạnh đó, thỏa thuận cổ đông (shareholders’ agreement) được xem như một công cụ pháp lý hữu hiệu giúp xác định rõ quyền và nghĩa vụ của từng bên, quy định cơ chế đề cử, bổ nhiệm các chức danh chủ chốt, cũng như thiết lập khuôn khổ giải quyết xung đột lợi ích. Về mặt pháp lý, Thỏa thuận cổ đông, xét về bản chất pháp lý, được coi là một loại giao dịch dân sự bởi nó là sự thoả thuận giữa các chủ thể nhằm làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự (theo Điều 116 Bộ luật Dân sự 2015). Để có hiệu lực ràng buộc, thỏa thuận này phải thoả mãn các điều kiện chung của giao dịch dân sự được quy định tại Điều 117, bao gồm: các bên tham gia phải có đầy đủ năng lực pháp luật, năng lực hành vi dân sự; việc xác lập thoả thuận được tiến hành hoàn toàn tự nguyện; mục đích và nội dung không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội; và trong trường hợp pháp luật quy định, phải tuân thủ về hình thức. Ngoài ra, mục đích của giao dịch dân sự, theo Điều 118, chính là lợi ích mà các bên mong muốn đạt được khi thiết lập thoả thuận, ở đây là việc điều chỉnh quan hệ giữa các cổ đông để bảo đảm sự ổn định và minh bạch trong quản trị công ty. Về hình thức, Điều 119 cho phép giao dịch dân sự được thể hiện bằng lời nói, văn bản hoặc hành vi cụ thể, kể cả thông điệp dữ liệu điện tử. Đối với thỏa thuận cổ đông, để bảo đảm giá trị chứng cứ cũng như tính ràng buộc pháp lý, việc lập thành văn bản được xem là bắt buộc và phù hợp với thông lệ thương mại.

Tranh chấp quyền điều hành tại Ngân hàng Eximbank là minh chứng điển hình cho những rủi ro này. Sau khi nhóm nhà đầu tư liên quan đến Nam A Bank mua lại cổ phần từ ông Trầm Bê năm 2015, mâu thuẫn cổ đông bùng phát, xoay quanh việc kiểm soát Hội đồng quản trị. Đỉnh điểm năm 2019, HĐQT ban hành Nghị quyết 112 miễn nhiệm ông Lê Minh Quốc – Chủ tịch HĐQT và bầu bà Lương Thị Cẩm Tú thay thế. Ông Quốc khởi kiện, TAND TP.HCM áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời buộc Eximbank dừng thi hành nghị quyết. Cuộc chiến quyền lực kéo dài nhiều năm không chỉ khiến Đại hội đồng cổ đông liên tục thất bại, mà còn làm hiệu quả kinh doanh của Eximbank sụt giảm nghiêm trọng, cổ phiếu bị cảnh báo và uy tín thương hiệu suy yếu. Thực tiễn Eximbank cho thấy: nếu ngay từ đầu các nhóm cổ đông có một thỏa thuận cổ đông rõ ràng, minh bạch, phù hợp với Điều lệ và Luật Doanh nghiệp, thì tranh chấp quyền lực hoàn toàn có thể được kiểm soát tốt hơn. Ngược lại, sự thiếu vắng cơ chế pháp lý nội bộ đồng bộ khiến doanh nghiệp rơi vào vòng xoáy kiện tụng và mất ổn định quản trị.

Từ góc độ khoa học pháp lý, có thể khẳng định rằng thỏa thuận cổ đông, mặc dù được pháp luật dân sự thừa nhận như một loại giao dịch dân sự, song giá trị pháp lý của nó trong quản trị doanh nghiệp vẫn chưa thật sự chắc chắn. Việc thiết lập thỏa thuận cổ đông trên cơ sở phù hợp với Luật Doanh nghiệp 2020 vừa tạo hành lang pháp lý minh bạch, vừa giúp giảm thiểu nguy cơ bị tuyên vô hiệu khi phát sinh tranh chấp. Tuy nhiên, dưới góc nhìn của pháp luật doanh nghiệp, hiệu lực của loại thỏa thuận này vẫn còn nhiều tranh luận, bởi Luật Doanh nghiệp hiện hành chỉ thừa nhận Điều lệ công ty như văn bản nội bộ có giá trị ràng buộc, mà không trực tiếp công nhận thỏa thuận cổ đông. Hệ quả là, ngay cả khi thỏa thuận cổ đông đáp ứng đầy đủ điều kiện có hiệu lực theo Bộ luật Dân sự, nó vẫn có thể gặp rủi ro trong áp dụng thực tiễn. Ví dụ, nếu thỏa thuận cổ đông quy định hạn chế chuyển nhượng cổ phần nhưng nội dung này không được ghi nhận trong Điều lệ, cổ đông bị hạn chế vẫn có quyền khởi kiện để yêu cầu thực hiện quyền chuyển nhượng theo Luật Doanh nghiệp. Đến nay, thực tiễn xét xử ở Việt Nam chưa ghi nhận án lệ hoặc phán quyết nào công nhận thỏa thuận cổ đông có giá trị pháp lý song song với Điều lệ. Chính vì vậy, nhiều doanh nghiệp lựa chọn “nội luật hóa” các điều khoản quan trọng từ thỏa thuận cổ đông vào Điều lệ công ty nhằm tăng cường tính ràng buộc, dù phải đối mặt với những thách thức như: yêu cầu giải trình với cơ quan đăng ký kinh doanh, khó khăn trong việc đạt đủ tỷ lệ thông qua, hay nguy cơ ảnh hưởng đến tính bảo mật khi Điều lệ là văn bản công khai. Như vậy, để bảo đảm hiệu lực thực tiễn, doanh nghiệp cần kết hợp việc nội luật hóa thỏa thuận cổ đông với cơ chế giám sát và minh bạch trong quản trị, qua đó mới có thể duy trì sự ổn định về quyền điều hành sau M&A và kiến tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững.

Để hạn chế tối đa rủi ro tranh chấp quyền điều hành sau M&A, doanh nghiệp nên không chỉ dừng ở việc ký kết thỏa thuận cổ đông, mà cần chủ động nội luật hóa các nội dung quan trọng vào Điều lệ, đồng thời thiết lập cơ chế quản trị minh bạch và kiểm soát nội bộ hiệu quả. Đây chính là giải pháp then chốt giúp duy trì sự ổn định và tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững của doanh nghiệp hậu M&A.

Luật sư VCT là công ty chuyên về lĩnh vực tư vấn doanh nghiệp, M&A. Quý đối tác, Quý khách hàng có thể liên hệ với Luật sư VCT để sử dụng dịch vụ về doanh nghiệp, đầu tư và các dịch vụ tư vấn khác thông qua các phương thức sau: 

Thứ nhất, tư vấn trực tuyến qua số điện thoại: Khách hàng có nhu cầu sẽ kết nối đến tổng đài tư vấn pháp luật trực tuyến miễn phí qua hotline: 0971.17.40.40 nếu khách hàng có nhu cầu tư vấn chi tiết hoặc tham khảo giá trước khi thực hiện dịch vụ. 

Thứ hai, tư vấn qua email: Nếu quý khách không thể đến trực tiếp mà mà vẫn muốn nhận được ý kiến tư vấn của luật sư/chuyên gia pháp lý trong lĩnh vực tư vấn đầu tư của Luật sư VCT thì có thể gửi câu hỏi trong lĩnh vực qua email: Info@luatsuvct.com. Chúng tôi sẽ chủ động liên hệ lại dựa trên thông tin pháp lý mà khách hàng cung cấp để báo giá dịch vụ hoặc tư vấn miễn phí nếu đó là vấn đề pháp lý phổ thông trong lĩnh vực tư vấn pháp luật. 

Thứ ba, tư vấn trực tiếp tại văn phòng: Đối với những vấn đề pháp lý phức tạp, Quý khách hàng có thể chủ động đặt lịch tư vấn trực tiếp tại trụ sở Luật sư VCT tại địa chỉ: Đường 7B, Khu phố Hoà phú 3, phường Bình Dương, thành phố Hồ Chí Minh. Đội ngũ luật sư/Chuyên gia pháp lý trong lĩnh vực Tư vấn đầu tư sẽ nghiên cứu hồ sơ, yêu cầu và tư vấn, giải đáp trực tiếp những vướng mắc mà khách hàng gặp phải.